كليسايى كه در دژ بود و به انبار غله مسلمانان مبدل شده بود ، مسجد جامعى چند برابر مسجد جامع عمر ساختند . . . و در روزگار مأمون عباسى مسجد جامع آن بزرگتر هم شد . « 1 » ابن خرداذبه مىنويسد : از اسكندرونه تا مصّيصه هفت منزل چاپارى راه است و رود جيحان ( رود پيرامس قديم ) مصّيصه را به دو قسمت تقسيم مىكند و نام مصّيصه ، مابسبستيا « 2 » است و اضافه مىكند ، در مصّيصه هركس در تابستان روزه بگيرد مبتلا به اسهال همراه با بلغم سياه و احيانا ديوانه مىشود . « 3 » يعقوبى شهر مصّيصه را از بناهاى منصور عباسى مىداند . « 4 » مصّيصه و كفربيّا دو شهرند بر كنارهء رود جيحان و ميان هردو پلى از سنگ ساخته شده . زمين شهر مصّيصه بلند است و چنانچه كسى در مسجد آدينه شهر نشسته باشد تا نزديك دريا را كه چهار فرسنگ فاصله دارد ، مىتواند ببيند . « 5 » مصّيصه و اذنه و طرسوس پيوسته در دست مسلمانان بود ، تا آنكه نقفور ، پادشاه روم ، در سال 354 هجرى قمرى آنها را از دست سيف الدوله حمدانى گرفت ، پس از آن به تصرف دولت ارمنستان درآمد . « 6 » مقدسى وقتى از خصوصيات شهرها ياد مىكند ، مىنويسد : هر شهر كه در آن دو « ص » باشد مانند مصّيصه پس پناه به خدا ببر . « 7 » مصّيصه پيوسته در تصرف ارمنيان بود تا آنكه دولت روم در سال 531 هجرى قمرى بر شهرهاى اذنه و مصّيصه و طرسوس مسلط شد . « 8 » در سال 568 نور الدين مليح بن لاون ، پادشاه ارمنستان ، به اذنه و طرسوس و مصّيصه حمله كرد و آنها را از دست روميان گرفت . « 9 » به نوشته ياقوت ، مصّيصه بر كنار رود جيحان از مرزهاى شام است كه ميان انطاكيه و سرزمين روم و برابر طرسوس واقع است و اكنون ( در زمان ياقوت ) در دست ابن ليون و فرزند اوست . . . مصّيصه از مرزهاى مشهور شام است ، در اطرافش بوستانهاى

--> ( 1 ) . فتوح البلدان ؛ ص 239 - 241 و مختصر البلدان ؛ ص 112 . ( 2 ) . Mopsubestia ( 3 ) . المسالك و الممالك ؛ ص 76 و 146 و الاعلاق النفيسه ؛ ص 94 و مختصر البلدان ؛ ص 118 . ( 4 ) . البلدان ؛ ص 8 . ( 5 ) . مسالك و ممالك ؛ ص 66 و حدود العالم ؛ ص 171 . ( 6 ) . الاعلاق الخطيره ؛ ج 2 ، ص 148 . ( 7 ) . احسن التقاسيم ؛ بخش 1 ، ص 49 . ( 8 ) . الاعلاق الخطيره ؛ ج 2 ، ص 149 و تاريخ ابن خلدون ؛ ج 4 ، ص 361 . ( 9 ) . نزهة المشتاق ؛ ج 2 ، ص 646 .